سمندرهای تاجدار

در گذشته يک زيرگونه از اين گونه در ايران شناسايي شده است. مطالعات اخير روی تاکسونومی اين زيرگونه نشان داده است که اين زير گونه دوگونه مجزا و مشابه را شامل می شوند که به نام های علمی Triturus cristatus و Triturus karelinii شناخته می شوند. باتوجه به اينکه مطالعات چندانی روی گونه های ايرانی اين جنس صورت گرفته برخی منابع يکی از دو گونه و برخی ديگر هر دو را در زمره گونه های ايرانی قلمداد می کنند. از نکات جالب توجه در اين سمندرها وجود تاج پشتی در نرها در فصل توليدمثل است. رنگ بدن در سطح پشتی سياه و يا قهوه ای تيره و شکم نارنجی با نقاط تيره می باشد. گونه دوم  Triturus karelinii نيز بسيار شبيه به اين گونه بوده ولی بدن درازتر و قوی تر می باشد. هر دو گونه نيز بسيار به آلودگی آب زيستگاه خود حساس بوده و در جويبارهای کم عمق، با رشد گياهی وسيع نمی توانند زيست نمايند.

Triturus cristatus                                                      Triturus karelinii                      

http://amphibiaweb.org عکس: سایت

   سمندر آتشين Salamandra infraimmacula

  سمندر آذربايجانی Neurergus crocatus و سمندر کردستانی Neurergus microspilotus

  چند و قتی که سرم خيلی شلوغ بوده و نتونستم مطلبی اظافه کنم. که از همه‌ی دوستان عذر خواهی می‌کنم. در اين مطلب در مورد دو گونه ديگر از سمندرهای جنس Neurergus  ايران که متاسفانه کمتر شناخته شده اند و بازهم با توجه به تخريب زيستگاه ها در ايران و دو کشور همسايه ترکيه و عراق در حال نابودی هستند صحبت می‌کنيم. نام فارسی اين دو گونه سمندر آذربايجانی و سمندر کردستانی است که تقريبا در زيستگاه های نزديک يکديگر زندگی می‌کنند. سمندر آذربايجانی در کردستان ايران بخش‌های از ترکيه و کردستان عراق زيست می‌نمايد و بومی اين سه کشور است. در جويبارهای کوهستان زندگی کرده و در بهار تخم‌ريزی می‌نمايد.در فهرست سرخ IUCN در زمره حيوانات آسيب پذير می‌باشد. سطح پشتی اين گونه قهوه‌ای تا سياه با لکه‌های زرد بوده و سطح زيرين بدن در جنس نر نارنجی و در جنس ماده زرد می‌باشد. معمولا در ارتفاعات 1500 تا 2000 متری زيست می‌نمايد. گونه ديگر سمندر کردستانی است که در کوه‌های اورمان در مرز ايران، عراق و ترکيه زيست می نمايد. اين گونه نيز مانند گونه قبلی در جويبارهای کوهستانی زيست نموده و در فهرست سرخ IUCN در زمره حيوانات آسيب پذير طبقه بندی شده است. در ارتفاعات 1300 تا 1400 متری معمولا زندگی کرده و رنگ‌بندی اآن مشابه گونه قبلی بوده با اين تفاوت که لکه‌های زرد کوچک و به تعداد بيشتری ديده می‌شوند. هر دو گونه در نزديکی جويبارهای محل زيست خود تنها از آب خارج می‌شوند و زندگی خشکی زی برای اين دو گونه ناشناخته است.  

                                              سمندر کردستانی                                             سمندر آذربايجانی

http://amphibiaweb.org عکس: سایت

سمندر لرستانی(Neurergus kaiseri) يکی ديگر از گونه‌هايي که بومی (endemic) بوده و بسيار زيبا می‌باشد اين گونه است که متاسفانه در برخی نقاط کشور از جمله آکواريوم فروشی‌های تهران، اصفهان و شايد جديدا در شهرستان‌های ديگر با اسم خنده‌دار سمندر آبی و برخی اسم‌های ديگر و جالب‌تر از آن بعنوان گونه‌ای که از مالزی و يا کشورهای ديگر وارد شده می‌فروشند اين گفته‌ها را من از صاحبان مغازه‌ها شنيده‌ام. در مجموع سمندر لرستانی گونه‌ای است که نسبت به دو گونه ياد شده اندازه کوچکتری داشته اما بطور متوسط ۱۵ سانتی متر و يا کمتر طول دارد ناحيه شکمی آن نارنجی رنگ بوده و ناحيه پشتی آن دارای لکه‌های به هم پيوسته مشکی و يک خط مهره‌ای نارنجی می‌باشد. متاسفانه با توجه به صيد بی‌رويه اين گونه و عدم رسيدگی سازمان‌های چون محيط زيست جمعيت آن به شدت کاهش يافته است به گونه‌ای که در فهرست سرخ IUCN بعنوان گونه‌ای در معرض خطر انقراض قرار گرفته است. جالب توجه است که سمندرهايي مثل سمند لرستانی اگرچه در آب‌های سرد زيست می‌نمايند اما نسبت به گرما نيز مقاومت بيشتری نسبت به گونه‌های سمندر جويباری و گرگانی داشته و برای مدت چند ماه و حتی يک سال هم در آکواريوم می‌تواند زيست نمايد اما به دليل اينکه اين جانوران نياز به خروج از آب داشته و آب های سرد را می پسندند دچار مشکلات فروانی شده و در نهايت اين گونه‌های بسيار ارزشمند می ميرند از تمامی علاقه‌مندان به محيط زيست و جانوران اين کشور زيبا می‌خواهم و بهتر است بگويم خواهش می‌کنم از خريد اين جانوران برای نگهداری در خانه صرف نظر کرده و از سويي ديگر در صورتی که مراکز فروش آنها را مشاهده نمودند به سازمان محيط زيست اطلاع دهند. البته اميدوارم که اين سازمان کاری از پيش ببرد. در اين صورت حداقل ما مسئوليت خود را انجام داده و با از دست دادن بازار فروش برای اين جانور می‌توان اميدوار بود که صيد آن از طبيعت کاهش يابد. در مطلب آينده توضيحات بيشتری را درمورد اين گونه در اختيارتان قرار می‌دهم.  

سمندر گرگانی Paradactylodon gorganensis نيز مشابه گونه قبلی بوده و از لحاظ اندازه، شکل کلی بدن و رنگ آن مانند گونه قبلی است. تنها تفاوت‌های جزيي در ساختار جمجمه و زمان توليد مثلی وجود دارد. البته برخی از متخصصين اختلافاتی را در اندازه برخی از قسمت‌های بدن بين ذو گونه ذکر کرده‌اند که تعدادی از آنها در برخی موارد جداکننده دو گونه نيستند. از سويي ديگر برخی متخصصين اعتقاد بر وجود يک گونه داشته و اين نمونه را يک جمعيت جدا از گونه قبلی می دانند. در مجموع اين گونه بسيار مشابه گونه قبلی بوده و همچنين تخم‌ها، لاروها و برخی حصوصيات توليد مثلی مشابه گونه قبلی است. اين گونه نيز در چشمه جويبارهای کوهستانی رشته کوه‌های البرز در شمال شرقی ايران يعنی استان گلستان زيست می نمايد. متاسفانه بسياری از محققين داخل و خارج کشور به بهانه‌ی نمونه برداری‌های علمی هر ساله تعداد زيادی از لاروها و بالغين اين گونه را از برخی زيستگاه‌های معروف آن صيد می‌کنند بطوريکه جمعيت آن به شدت کاهش يافته ودر فهرست سرخ IUCN به عنوان گونه‌ی در معرض خطر (En) ذکر کرده است. در اين جا لازم در رابطه با سايت IUCN نکاتی را متذکر شوم در اين سايت شما می‌توانيد نام گونه‌های در معرض خطر و به عبارت ديگر وضعيت گونه را در حال حاظر و سال‌های گذشته مشاهده نمود و همچنين برخی برنامه‌های حفاظتی در رابطه با برخی گونه‌ها را مشاهده نمود. در ضمن وضعيت هر گروه بصورت مخفف ذکر می‌گردد در ضمن در سايت تمام گروه‌ها مانند گروه در معرض خطر و ... تعريف شده‌اند. آدرس اين سايت در پيوند‌های روزانه قرار داده شده است.

تا کنون هيچيک از محققين نتواسته‌اند زمان دقيق توليد مثلی اين گونه را مشخص نمايند اما احتمالا در فصول بهار اين گونه جفت گيری نموده و تخم های خود را که در دو استوانه ژله‌ای قرار دارند در آب می گذارد اين استوانه ها يک سر به يکديگر متصل بوده و از همان قسمت مادر آنها را به بستر می‌چسباند. با توجه به اينکه اين گونه در آب های بسيار سرد معمولا زير 10 درجه سانتی‌گراد زندگی می‌کند مراحل جنيني نسبتا طولانی است. پس از خارج شدن لارو ها از تخم انها مدت چند روز بی حرکت بوده تا کيسه زرده شان جذب شود پس از آن شنای فعال داشته و از موجدات کوچک آبزی بخصوص لارو حشرات تغذيه می‌کنند در مراحل بعدی پس از گذشته چند هفته پاهای جلويي ظاهر می‌شود که آنها به لاروها در حرکت در بستر و حفظ تعادل در هنگام شنا کمک می‌کنند. پس از گذشت بيش از يک دوما اندم‌های جلويي و عقبی رشد نمود و لاروها به راحتی می‌توانند در بستر حرکت نمايند در تما اين مدت آبشش ‌های خارجی مشخص بوده و شما در زطر ميکروسک.پ می‌توانيد حرکت گلوبولهای قرمز خون را در زير آنها مشاهده نماييد. رنگ بدن لاروها تنوع زيادی داشته و از کرم تا قهوه‌ای تيره با لکه‌های سفيد تا زرد ديده می شوند. لاروها پس از گذشت حداقل 1 سال آبشش‌های خود را از دست داده و می‌توانند وارد خشکی شوند اما فط مناطق بسيار مرطوب و يا در روز های بارانب و برفی چراکه شش آنها تکامل نيافته بوده و بيشتر اکسيژن مورد نيازشان را از طريق پوستشان جذب می‌نمايند. لازم به ذکر است که لاروها مانند بالغين رژيم غذايي گوشتخواری دارند.

در مطلب پيشين به سمندر جويباری اشاره نموديم که در اين مطلب اطلاعات بيشتری در رابطه با اين گونه در اختيارتان قرار می دهيم. اين گونه سمندر در گروه سمندرهای اوليه قرار دارد و از خانواده‌ای است که می‌توان گفت پراکنش آسيايي دارند و خويشاوندان نزديک آنها در چين، ژاپن، کره جنوبی و شمالی، روسيه و يک گونه نيز در افغانستان زيست می نمايد البته اطلاعات زيادی در رابطه با گونه‌ای که در افغانستان زيست می‌نمايد وجود ندارد و با توجه به وضعيت اين کشور در سالهای اخير و عدم توجه به جانوران بومی امکان منقرض شدن اين گونه نيز می‌رود که اميدواريم اين اتفاق تا اين لحظه به وقوع نه پيوسته باشد. با توجه به اوليه بودن اين گونه از لحاظ تکاملی، گونه‌ای بسيار حساس به شرايط اقليمی بوده و کوچکترين تغييرات در زيستگاه‌های آن ممکن است به نابودی آن منجر گردد. بعنوان مثال در زمانی که برای بازديد و نمونه برداری به يکی از زيستگاه‌های اين گونه در اردبيل رفتيم در محل‌هايي که در حدود 10 سال پيش از بازديد ما نمونه برداری صورت گرفته بود نتوانستيم هيچ نمونه‌ای را بيابيم و براين اساس ما نمونه برداری از زيستگاه‌های ديگر را به حداقل رسانده و سعی نموديم به زيستگاه‌های موجود آسيب نرسانيم. در مجموع زيستگاه‌های اين جانور در جنگل های شمالی کشور به شدت در معرض تهديد بوده چراکه قطع بي رويه درختان، استفاده جانوران اهلی از چشمه جويبارهای محل زندگی اين جانور بعنوان آبشخور و در برخی موارد بعنوان حمام (چوپانان گله‌های گاو و يا گوسفند حود را وارد برکه يا جويبارها در مکان‌هايي که عمق آب کافی باشد می‌نمايند و موجب آلودگی و تخريب زيستگاه‌های اين جانور می‌شوند)، صيد بوسيله دانشجويان و يا کارشناسان موزه‌های تحقيقاتی و دانشگاهی داخل و خارج کشور موجب شده تا در برخی مناطق جمعيت اينگونه بکلی نابود و يا جمعيت آنها به شدت کاهش يابد. چنانکه اسم اين گونه در فهرست سرخ IUCN بعنوان گونه‌ای در معرض تهديد به ثبت رسيده است.

در مطلب آينده در رابطه با توليد مثل و لاروهای اين گونه صحبت خواهيم نمود.